προγραφές

'Στην πραγματικότητα μέχρι να υιοθετηθεί από τους διανοούμενους η τζαζ ήταν πολύ λιγότερο κατάλληλη για επαναστατική πολιτική έκφραση από άλλα είδη λαϊκής μουσικής, όπως οι θρησκευτικοί ύμνοι. Για έναν πολύ βάσιμο λόγο: το κοινωνικό στρώμα μέσα στο οποίο είχε γεννηθεί δεν διακρινόταν ούτε για την πολιτική του εγρήγορση, ούτε για την ικανότητά του να οργανωθεί. Περιφρουρούσε οποιαδήποτε «ελευθερία» του όχι πολεμώντας την καταπίεση αλλά παραμερίζοντας μπροστά της. Αυτό αποτελεί κοινό γνώρισμα των ανθρώπων του μόχθου στην προβιομηχανική μεγαλούπολη. Τα τραγούδια και η μουσική τους μιλούν για τη φτώχεια και την καταπίεση σαν να είναι κάτι το φυσικό, το αυτονόητο. Ο κάθε αριστερός φολκλορίστας μπορεί εύκολα να ανακαλύψει τραγούδια φλαμένκο που εκφράζουν βαθύ μίσος για αστυνομικούς και δικαστές, ναπολιτάνικες μπαλάντες που μυθοποιούν αντάρτες ληστές ή μπλουζ με αριστερό κοινωνικό περιεχόμενο. Τα τραγούδια όμως αυτά, όσο κι αν τα διατρέχει το πικρό παράπονο της φτώχειας και της καταπίεσης, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στη συντριπτική πλειονοψηφία τους αναφέρονται στην ιδιωτική ζωή και στις προσωπικές σχέσεις· το τυπικό μπλουζ μιλάει πάντα για τα βάσανα ενός άντρα με μια γυναίκα ή μιας γυναίκας μ’ έναν άντρα. Από μια άποψη η υπεροχή της φτωχογειτονιάς του μπουρντέλου ή του μιούζικ χολ ως λίκνων λαϊκών μορφών τέχνης δεν έχει άλλη πιο σ τ α θ ε ρ ή διέξοδο στη δυστυχία του από το να δημιουργεί και να ζει αισθητικές εντυπώσεις, να «ζει για το κέφι», καθώς λένε. Για όσους αντίθετα οργανώνονται και μάχονται, η λυτρωτική έκσταση δεν είναι συχνά παρά ένα παράγωγο της συλλογικής δράσης και η τέχνη ένα κομμάτι της. Παράδειγμα: το χορωδιακό τραγούδι, θρησκευτικό ή κοσμικό, που αποτελεί τόσο συχνά τυπικό μέσο έκφρασης των μαχητικών — και συνήθως πουριτανικών —κινημάτων. Η τζαζ όμως δεν έχει σχέση ούτε με τον πουριτανισμό, ούτε με το χορωδιακό τραγούδι. Μόνον οι κριτικοί βάζουν στο ίδιο σακί την τζαζ και τα μπλουζ με το γκόσπελ: ιστορικά και κοινωνικά, οι πιστοί του γκόσπελ υπήρξαν πάντα σφοδροί πολέμιοι της τζαζ και του κόσμου της και, από τη δική τους μεριά, οι τζαζίστες και οι μπλουζίστες εχθρεύονταν και περιφρονούσαν τα εκκλησιαστικά μουσικά συγκροτήματα. Με ανάλογο περίπου τρόπο και το βρετανικό εργατικό κίνημα δεν πολυσυμπαθούσε το παλιό μιούζικ χολ και οι καλλιτέχνες του τελευταίου πολύ σπάνια ήταν στρατευμένοι πολιτικά. Η παραδοσιακή βρετανική διάκριση ανάμεσα στον «ανθρακωρύχο των παμπ» (που δεν ήταν συνήθως πολιτικά οργανωμένος) και στον «ανθρακωρύχο της εκκλησίας» (που αποτελούσε τον πυρήνα του συνδικαλισμού) ισχύει, σε λιγότερο τυποποιημένα μοντέλα, και στον κόσμο της τζαζ. Ελάχιστοι στρατευμένοι πολιτικά μαύροι ενδιαφέρθηκαν πραγματικά για την τζαζ — τουλάχιστον πριν συνειδητοποιήσουν (συχνά χάρη σε λευκούς διανοούμενους) ότι αποτελεί «επίτευγμα της φυλής» για το οποίο θα έπρεπε να είναι υπερήφανοι.

Η σύνδεση πάντως της τζαζ με μια ριζοσπαστική και επαναστατική πολιτική ήταν εύκολη και, σε καιρούς πολιτικού αναβρασμού, οι αμερικανοί τζαζίστες δεν παρέλειψαν να την κάνουν· στο κάτω κάτω η μόνη πολιτική θέση που μπορούν να υιοθετήσουν οι φτωχοί, οσοδήποτε ανοργάνωτοι και αποθαρρημένοι και αν είναι, δεν μπορεί να είναι «στο πλευρό των φτωχών». (Σε άλλες χώρες, όπου το κίνημα της τζαζ είχε άλλες κοινωνικές βάσεις και είχε συχνά ξεκινήσει μέσα στον κόσμο της αριστεράς, οι δεσμοί υπήρξαν ακόμα πιο στενοί.) Ωστόσο από μόνη της η διαμαρτυρία που εκφράζει η τζαζ είναι αόριστη, διφορούμενη, επειδή είναι πάντα πολύ πιο ξεκάθαρο αυτό που εχθρεύεται απ’ αυτό που υπερασπίζεται. Είναι αντίθετη στην καταπίεση, στη φτώχεια, στην ανισότητα, στην έλλειψη ελευθερίας, στη δυστυχία. Εχθρεύεται αόριστα και αναρχικά — πράγμα που οι αναρχικοί διανοούμενοι λάτρεις της τζαζ έχουν παρερμηνεύσει — τους αστυνομικούς, τους δικαστές, τις φυλακές, το στρατό και τον πόλεμο. (Δεν υπάρχουν παραδοσιακά μπλουζ που να εξυμνούν τον αγώνα, έστω και για ειρηνικούς σκοπούς, μόνο σπιρίτσουαλ.) Η αποστροφή όμως δεν συνεπάγεται και αγωνιστικότητα. Αναρίθμητοι είναι οι αμερικανοί τζαζίστες που έχουν εκφράσει την αγανάκτηση και το μίσος τους για τις αδικίες της κοινωνίας — έστω και μόνον κατ’ ιδίαν. Ελάχιστοι όμως συνδέθηκαν με τον οργανωμένο αγώνα κατά των φυλετικών ανισοτήτων (σε αντίθεση με πολλές προσωπικότητες του κόσμου της εμπορικής ψυχαγωγίας, ιδίως του Χόλιγουντ). Στα χρόνια μετά το 1945, η Ευρώπη φιλοξένησε πολλούς εκπατρισθέντες αμερικανούς καλλιτέχνες και διανοούμενους. Παρότι όμως πολλοί έγχρωμοι μουσικοί εγκαταστάθηκαν στην Ευρώπη — κυρίως γιατί η γηραιά ήπειρος τους φερόταν με μεγαλύτερη ανθρωπιά — δεν μου έρχεται στο νου κανένας αληθινός πολιτικός πρόσφυγας τζαζίστας, λευκός ή έγρχωμος, πλάι στους πολυάριθμους πολιτικούς φυγάδες του Χόλιγουντ ή της Νέας Υόρκης από άλλες τέχνες.
Το αντικείμενο της εναντίωσης της τζαζ είναι θεωρητικά αρκετά ξεκάθαρο, έστω και αν η έκφραση της παίρνει συνήθως μια παθητική, αόριστη και ατομιστική μορφή έξω από τη μουσική. Το πιο αξιόλογο δείγμα ίσως να είναι η βίαιη κριτική της αμερικανικής κοινωνίας μερικών τζαζόπληκτων σατιρικών καλλιτεχνών που μεσουράνησαν στο νάιτ κλαμπ της Αμερικής προς το τέλος της δεκαετίας του ’50 ο Μορτ Σαλ,ο Λένι Μπρους και οι άλλοι. Εκείνο το οποίο αντιθέτως υ π ε ρ α σ π ί ζ ε τ α ι, είναι πολύ λιγότερο σαφές. Την ελευθερία, ασφαλώς, την ισότητα, τη συναδέλφωση — και ένα κοτόπουλο στο τσουκάλι κάθε Κυριακή, ή κάθε μέρα αν λάβουμε υπόψη το αμερικάνικο επίπεδο ζωής… Αλλά οι μεγάλες αυτές ιδέες είναι πολύ λιγότερο αυτονόητες από όσο πιστεύουν πολλοί — και όχι μονάχα οι μουσικοί και οπαδοί της τζαζ. Γι’ αυτό η διαμαρτυρία της τζαζ, όπως άλλωστε και κάθε ατομιστική και αυθόρμητη διαμαρτυρία, εύκολα οδηγείται στο μεγάλο πειρασμό: στο συμβιβασμό· αρκείται δηλαδή σε πολύ μικρά κέρδη, όπως επίσημη αναγνώριση και ατομική επιτυχία. Ή για την ακρίβεια στην ταλάντευση ανάμεσα στη δυσαρέσκεια που δεν μπορεί ποτέ να βρει ικανοποίηση, επειδή (όπως το γαλάζιο πουλί του γερμανικού ρομαντισμού ή το χρυσό κύπελλο στην άκρη του ουράνιου τόξου) είναι εξ ορισμού αδύνατον να βρεθεί και στη δυσφορία που εύκολα ικανοποιείται με την ενηλικίωση ή με αποστολή σε επίσημη περιοδεία από την αμερικάνικη κυβέρνηση ως «πολιτισμικός πρεσβευτής» ή με μια εμφάνιση με τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης ή απλώς με χρήμα.'

Έρικ Τζ. Χόμπσμπαουμ, Η Σκηνή της Τζαζ, μτφρ. Τάκης Τσήρος, εκδ. Εξάντας

Λιτανείες Του Ρόδου [απόσπασμα]

Λουλούδι υποκριτικο,
λουλούδι της σιωπής.

Ρόδο στο χρώμα του χαλκού, πιο απατηλό απ’ τις χαρές μας, ρόδο στο χρώμα του χαλκού, ταρίχευσέ μας μέσα στα ψεύδη σου, λουλούδι υποκριτικό, λουλούδι της σιωπής.

Ρόδο με πρόσωπο βαμμένο σαν της μικρής ερωμένης, ρόδο με καρδιά ιερόδουλης, ρόδο με βαμμένο το πρόσωπο, προσποιείσαι πως είσαι αξιολύπητο, λουλούδι υποκριτικό, λουλούδι της σιωπής.

Ρόδο με το παιδικό μάγουλο, ω παρθένα εσύ μελλοντικών προδοσιών, ρόδο με το παιδικό μάγουλο, ροδαλό κι αθώο, ρίξε τα δίχτυα που έχει το καθαρό σου βλέμμα, λουλούδι υποκριτικό, λουλούδι της σιωπής.

Ρόδο από ατόφιο χρυσό, σεντούκι του ιδεώδους, ρόδο από ατόφιο χρυσό, παράδωσέ μας το κλειδί της μήτρας σου, λουλούδι υποκριτικό, λουλούδι της σιωπής.

Ρόδο στο χρώμα του ασημιού, θυμιατό των ονείρων μας, ρόδο από ασήμο, πάρε την καρδιά και και καν’ την καπνό, λουλούδι υποκριτικό, λουλούδι της σιωπής.

από το Ρεμί ντε Γκουρμόν, Λιτανείες Του Ρόδου ~ Ζεράρ ντε Νερβάλ, El Desdichado, μτφρ. Γιάννης Λειβαδάς, εκδ. Bibliothèque

* * *

'Στις Λιτανείες του Ρόδου, ο Γκουρμόν στράφηκε σ’ αυτό στο οποίο δεν αντεπεξήλθε ικανοποιητικά ποτέ. Εκεί ο Γκουρμόν, ποιητής και συνάμα έκνομος ομοληγητής, θριάμβευσε διασκεδάζοντας με το «παραστράτημά» του, το οποίο του επέτρεψε μία απρόσμενη ξεδίπλωση, και όχι μεταξύ ιδεών ή προσώπων. Το ρόδο είναι ο ροδώνας των γυναικείων εφηβαίων, λιτανείες οι πτυχές, οι μορφές, οι ερωτικές τους ακτινοβολίες. Μα συναντά κανείς κάτι επιπλέον, που είναι η ρίζα και ο μίσχος του ποιήματος, το φάσμα της αδιάκοπης εξαίρεσης.
Ο Γκουρμόν, παρότι ήταν βαθιά πνευματικός σε όλα του, μεγαλούργησε ως ποιητής, ως διανοητής/μάρτυρας των πιο αδιευκρίνηστων, των πιο φίνων πτυχών του ερωτισμού, όχι του έρωτα, και ήταν σ’ αυτό κατηγορηματικός – εκτύλιξε μία ποινή ερωτισμού, ακριβώς διότι διέβλεψε σε αυτήν ένα μοναδικό ποιητικό «έλεος». Οι Λιτανείς Του Ρόδου αποτελούν απαράβλητο μυστηριακό σημάδι στα πεδία του ερωτικού αποκρυφισμού. Διακριτική ρυθμική ειρωνεία με παλμούς ευσέβειας και βλασφημίας.'

Γιάννης Λειβαδάς, από τον Πρόλογο της έκδοσης

'Ο Νάγκουζα δεν προσδοκούσε παρά ένα πράγμα: να κάνει ωραίο καιρό τη μέρα του θανάτου του. Γιατί, αντιθέτως με τους αλαζόνες πολεμικούς αρχηγούς που δεν διανοούνται να εγκαταλείψουν αυτόν τον κόσμο χωρίς να παρασύρουν τους φανατικούς οπαδούς τους μαζί τους, σκεφτόταν με ευχαρίστηση ότι η ζωή θα συνεχιζόταν χωρίς αυτόν. Μετά από έναν ύστατο περίπατο (και αν τα πόδια του αρνούνταν να τον κρατήσουν, δε θα τον πείραζε να θυμάται κάποιον ιδανικό περίπατο, αντλώντας από τις αναμνήσεις του), θα εγκατέλειπε τη ζωή όπως εγκταλείπει κανείς ένα κήπο, ένα ναό ή μια βιβλιοθήκη, χωρίς να αναστατώσει τη συνήθη και ήσυχη πορεία των πραγμάτων, ώστε σχεδόν να μη γίνει αντιληπτός ο θάνατός του που δεν θα πρέπει να κάνει περισσότερο θόρυβο από όσο ένα έντομο που πέφτει από ένα κλαδάκι. Ήλπιζε ότι η Δυτική Αγορά, μπροστά από την οποία περνούσε εκείνη τη στιγμή το φορητό κάθισμα, θα συνέχιζε να αντηχεί από το τύμπανο των μπαμπού τα οποία χτυπούσαν με φρενίτιδα οι έμποροι για να θυμίσουν στην πελατεία ότι η φωτιά είχε σκορπίσει σαν σμήνος σπουργιτιών.
Προσευχόταν λοιπόν ώστε η ημέρα της κηδείας του να είναι ηλιόλουστη, με τα πουλιά να παίζουν στο υγρό μισοσκόταδο ενός μικρού δάσους. Τα πουλιά δεν παίζουν βεβαίως, δεν έχουν χρόνο γι’ αυτό, οφείλουν να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους, αλλά ο Νάγκουζα υπολόγιζε ότι θα του απέμενε αρκετή φαντασία τη στιγμή του θανάτου του για να φανταστεί ένα σμήνος από γαλάζιους μυφοχάφτες να κυνηγιούνται ανάμεσα στα μπαμπού βγάζοντας την αργή και τόσο μελαγχολική κραυγή τους — τέλεια κραυγή για να συνοδεύσει την επιθανάτια αγωνία του τελευταίου διευθυντή της Υπηρεσίας Κήπων και Λιμνών.'

'— Αυτή η μυρωδιά, του απάντησε ο Νάγκουζα, μου θυμίζει τη μυρωδιά του πάρα πολύ πλυμένου ρυζιού, πολύ βρασμένου σε δυνατή φωτιά, και τη μυρωδιά μεταξωτής τουαλέτας που μια αφηρημένη υπηρέτρια ξέχασε κάτω από τη βροχή και που τώρα είναι οριστικά κατεστραμμένη, και πιο πολύ από όλα μου θυμίζει τη ναυτία, την ομορφιά που έχει αποσυντεθεί, κι ύστερα τον θάνατο των πουλιών — αλλά όλα αυτά είναι σχεδόν το ίδιο πράγμα, έτσι δεν είναι;
— Μπα! ο θάνατος ενός πουλιού δεν είναι τίποτα, είπε ο Κουσακάμπε που του άρεσε ιδιαιτέρως το κυνήγι και έδινε και την τελευταία ρανίδα του αίματός του για να συντηρεί γι’ αυτόν τον σκοπό μια φωλιά γερακιών που οι ένοικοί της, καθώς δεν τους φρόντιζε και δεν τους τάιζε καλά, πέθαιναν ο ένας μετά τον άλλον.
— Νομίζεις, Ατσουχίτο ; Εγώ νομίζω πως δεν υπάρχει τίποτα που να εκφράζει πιο καλά την ιδέα της θλίψης απ’ όσο ένα πουλί με κρύα και άκαμπτα φτερά.'

Ντιντιέ Ντεκουάν, Η Υπηρεσία Κήπων και Λιμνών, μτφρ. Ιφιγένεια Μπουτουροπούλου, εκδ. Στερέωμα

Ξανά αυγή

ο ουρανός έριξε
ο ουρανός την αόρατη λευκάδα του

την είδαμε απλώθηκε
στο πουθενά

κενά τα γαλανά

αστέρια

το καλοκαίρι μας
στο χώμα

όπως χθες βράδυ άλλος ένας
χρόνος

σε θραύσματα

*

Ο θάνατος αυτή
η τρομερή διαταραχή
του χρόνου
του χρόνουολάκερου
πόνος εξαντλημένος
σε ποιες στιγμές
σε από τη μια στην άλλη
σε από ενισχύεται
με τι είδους μάζα
για να αντιρροπήσει την άμμο και τα άστρα

Λάρι Άιγκνερ, Σαράντα Δύο Ποιήματα, μτφρ. Γιάνννης Λειβαδάς, εκδ. Bibliothèque

Mikhail Botvinnik vs Mikhail Tal

King's Indian Defense: Fianchetto Variation. Classical Main Line (E69) · 0-1

1. c4 Nf6 2. Nf3 g6 3. g3 Bg7 4. Bg2 O-O 5. d4 d6 6. Nc3 Nbd7 7. O-O e5 8. e4 c6 9. h3 Qb6 10. d5 cd5 11. cd5 Nc5 12. Ne1 Bd7 13. Nd3 Nd3 14. Qd3 Rfc8 15. Rb1 Nh5 16. Be3 Qb4 17. Qe2 Rc4 18. Rfc1 Rac8 19. Kh2 f5 20. ef5 Bf5 21. Ra1 Nf4 22. gf4 ef4 23. Bd2 Qb2 24. Rab1 f3 25. Rb2 fe2 26. Rb3 Rd4 27. Be1 Be5 28. Kg1 Bf4 29. Ne2 Rc1 30. Nd4 Re1 31. Bf1 Be4 32. Ne2 Be5 33. f4 Bf6 34. Rb7 Bd5 35. Rc7 Ba2 36. Ra7 Bc4 37. Ra8 Kf7 38. Ra7 Ke6 39. Ra3 d5 40. Kf2 Bh4 41. Kg2 Kd6 42. Ng3 Bg3 43. Bc4 dc4 44. Kg3 Kd5 45. Ra7 c3 46. Rc7 Kd4 47. Rd7