προγραφές

'Σύμφωνα με τις συνήθειες και τις συμβάσεις που επιτέλους αμφισβητούνται, αλλά με κανέναν τρόπο δεν έχουν ξεπεραστεί ακόμη, η κοινωνική παρουσία της γυναίκας είναι διαφορετικού είδους από εκείνη του άντρα. Η παρουσία του άντρα βασίζεται στην υπόσχεση ισχύος την οποία ενσαρκώνει. Εάν αυτή η υπόσχεση είναι μεγάλη και αξιόπιστη, η παρουσία του είναι έντονη. Εάν είναι μικρή ή αναξιόπιστη, η παρουσία του θεωρείται ασήμαντη. Η υποσχόμενη ισχύς μπορεί να είναι ηθική, σωματική, ιδιοσυγκρασιακή, οικονομική, κοινωνική, σεξουαλική – το αντικείμενο της όμως βρίσκεται πάντα εξωτερικά σε σχέση με τον άντρα. Η παρουσία ενός άντρα υποδηλώνει τι είναι ικανός να κάνει σε εσένα ή για εσένα. Η παρουσία του μπορεί να είναι επίπλαστη, υπό την έννοια πως υποκρίνεται ότι είναι ικανός για πράγματα που δεν είναι. Η προσποίηση όμως αφορά πάντα μια δύναμη την οποία ασκεί πάνω σε άλλους.
Αντίθετα, η παρουσία μιας γυναίκας εκφράζει τη δική της στάση απέναντι στον εαυτό της και προσδιορίζει το τι μπορούν και το τι δεν μπορούν να της κάνουν. Η παρουσία της εκδηλώνεται στις κινήσεις της, στη φωνή της, στις απόψεις της, στις εκφράσεις της, στα ρούχα της, στο περιβάλλον που επιλέγει, στο γούστο – στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει τίποτα που μπορεί να κάνει το οποίο να μην συνεισφέρει στην παρουσία της. Η παρουσία για μια γυναίκα είναι τόσο σύμφυτη με το είναι της, που οι άντρες τείνουν να την αντιλαμβάνονται σαν κάτι σχεδόν σωματικό που αναδίδεται, σαν ένα είδος θερμότητας, μυρωδιάς ή αύρας.
Το να έχει γεννηθεί κανείς γυναίκα σήμαινε να είχε γεννηθεί, μέσα σε έναν καταμερισμένο και περιορισμένο χώρο, κάτω από τη φύλαξη των αντρών. Η κοινωνική παρουσία των γυναικών αναπτύχθηκε ως αποτέλεσμα της επινοητικότητάς τους, ζώντας κάτω από μια τέτοια κηδεμονία μέσα σε έναν τόσο περιορισμένο χώρο. Αυτό όμως είχε κόστος, καθώς ο εαυτός της χωρίστηκε στα δύο. Μια γυναίκα πρέπει διαρκώς να παρακολουθεί τον εαυτό της. Συνοδεύεται σχεδόν πάντα από την ίδια την εικόνα του εαυτού της. Ενώ διασχίζει ένα δωμάτιο ή ενώ κλαίει για τον θάνατο του πατέρα της, σπάνια μπορεί να αποφύγει να συλλάβει νοερά τον εαυτό της να περπατά ή να κλαίει. Από την πρώιμη παιδική ηλικία έχει μάθει και έχει πιεστεί να εποπτεύει τον εαυτό της διαρκώς.
Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν έχει καταλήξει να θεωρεί τον επόπτη και τον εποπτευόμενο μέσα της ως δύο συστατικά, αλλά και πάντα ξεχωριστά, στοιχεία της ταυτότητας της ως γυναίκας.
Πρέπει να εποπτεύει οτιδήποτε είναι και οτιδήποτε κάνει, εξαιτίας του ότι το πως εμφανίζεται στους άλλους, και τελικά το πως εμφανίζεται στους άντρες, είναι κρίσιμης σημασίας για το τι θεωρείται συνήθως επιτυχία στη ζωή της. Η δική της αίσθηση για τον εαυτό της υποσκελίζεται από μια αίσθηση του να εκτιμάται ο εαυτό της από κάποιον άλλον.
Οι άντρες επισκοπούν τις γυναίκες πριν έρθουν αντιμέτωποι με αυτές. Συνεπώς, το πώς παρουσιάζεται μια γυναίκα σε έναν άντρα μπορεί να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα της φερθεί. Προκειμένου να αποκτήσουν κάποιον έλεγχο πάνω σε αυτή τη διαδικασία, οι γυναίκες πρέπει να την περιορίσουν και να την εσωτερικεύσουν. Το κομμάτι εκείνο του εαυτού της γυναίκας που αποτελεί τον επόπτη χειρίζεται το κομμάτι που αποτελεί τον εποπτευόμενο με τρόπο που να δείχνει στους άλλους πώς θα ήθελε να αντιμετωπίζεται ο εαυτός της ως όλον. Και αυτή η υποδειγματική αντιμετώπιση του εαυτού της από τον εαυτό της συνιστά την παρουσία της. Η παρουσία κάθε γυναίκας ρυθμίζει το τι είναι και τι δεν είναι «επιτρεπτο» μέσα στο πλαίσιο της παρουσίας της. Κάθε της πράξη –όποιος κι αν είναι ο άμεσος στόχος ή το κίνητρό της– ερμηνεύεται επίσης ως ένδειξη του τρόπου με τον οποίο θα ήθελε να της συμπεριφερθούν. Εάν μια γυναίκα πετάξει ένα ποτήρι στο πάτωμα, αυτό αποτελεί παράδειγμα του πώς αντιμετωπίζει το δικό της συναίσθημα του θυμού, κι έτσι του πώς θα επιθυμούσε να αντιμετωπίζεται αυτό από τους άλλους. Εάν ένας άντρας κάνει το ίδιο, η πράξη του ερμηνεύεται απλώς ως μια έκφραση του θυμού του. Εάν μια γυναίκα κάνει ένα καλό αστείο, αυτό αποτελεί παράδειγμα του πώς αντιμετωπίζει τον ευφυολόγο μέσα της και, αναλόγως, του πώς αυτή ως γυναίκα-ευφυολόγος θα ήθελε να αντιμετωπίζεται από τους άλλους. Μόνο ένας άντρας θα μπορούσε να κάνει ένα καλό αστείο απλώς για να το κάνει.
Θα μπορούσε κανείς να απλοποιήσει όλα αυτά λέγοντας: οι άντρες πράττουν και οι γυναίκες εμφανίζονται. Οι άντρες κοιτούν τις γυναίκες. Οι γυναίκες παρακολουθούν τον εαυτό τους να γίνεται αντικείμενο κοιτάγματος. Αυτό καθορίζει όχι μόνο τις περισσότερες σχέσεις μεταξύ αντρών και γυναικών αλλά και τη σχέση των γυναικών με τον εαυτό τους. Ο επόπτης της γυναίκας μέσα της είναι αρσενικός, ο εποπτευόμενος θηλυκός. Γι’ αυτό μετατρέπει τον εαυτό της σε αντικείμενο – και ειδικότερα σε αντικείμενο θέασης: σε θέαμα.'

Τζον Μπέργκερ, Η Εικόνα και το Βλέμμα, Ειρήνη Σταματοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο

ΔΟΝ ΖΟΥΑΝ

Αυτό σήμερα δεν θεωρείται πια ντροπή, η υποκρισία είναι μια αμαρτία της μόδας και όλες οι αμαρτίες της μόδας θεωρούνται αρετές. Ο ρόλος του ενάρετου ανθρώπου είναι ο καλύτερος ρόλος που μπορεί σήμερα να υποδυθεί κανείς και το επάγγελμα του υποκριτή έχει αξιοθαύμαστα αβαντάζ. Είναι μια τέχνη της οποίας η απάτη γίνεται πάντα σεβαστή και που ενώ όλοι τη βλέπουν κανείς δεν τολμάει να πει τίποτα εναντίον της· όλες οι άλλες αμαρτίες των ανθρώπων είναι ευάλωτες στην κριτική, ο καθένας έχει το ελεύθερο να τις κατακρίνει ανοιχτά, όμως η υποκρισία είναι αμαρτία προνομιούχα που με το χέρι της βουλώνει τα στόματα του κόσμου και απολαμβάνει ανενόχλητη μια ηγεμονική ασυλία. Δένει σιγά-σιγά με την προσποίηση μια στενή κλίκα από ανθρώπους του σιναφιού. Αν τα βάλεις με έναν θα έχεις να κάνεις με όλους κι ακόμα κι αυτοί οι γνωστοί τοις πάσι ως αδιάβλητοι και βαθιά ευσεβούμενοι εκεί πάνω κι αυτοί, λέω εγώ, γίνονται συνήθως υποχείρια των αλλωνών, χάφτουν το δήθεν της προσποίησης και στηρίζουν στα τυφλά αυτούς που απλώς πιθηκίζουν τις χρηστές τους πράξεις. Ξέρεις πόσους ξέρω τέτοιους, το πιστεύεις, που με την τακτική αυτή κουκούλωσαν τις ασωτίες της νιότης τους, που φόρεσαν για προκάλυμμα τον μανδύα της θρησκείας και πίσω από αυτό το σεβασμό ρούχο έχουν ελεύθερο να είναι πιο ελεεινοί άνθρωποι του κόσμου; Γνωστές οι δολοπλοκίες τους, είναι γνωστοί για το ποιόν τους, όμως δεν παύουν να έχουν την εκτίμηση των ανθρώπων, λίγο τας κεφαλάς κλίνομεν, λίγο άνω σχώμεν τας καρδίας, λίγο τους οφθαλμούς αίρομεν και έχουνε για τον κόσμο καθαρίσει. Μέσα σ’ αυτό το φιλόξενο καταφύγιο θέλω κι εγώ να σπεύσω να σωθώ και να διασφαλίσω τις δουλειές μου. Καθόλου δεν θα απαρνηθώ τις γλυκιές μου συνήθειες, μόνο θα φροντίσω να κρύβομαι και να απολαμβάνω χαμηλόφωνα. Κι αν τύχει και αποκαλυφθώ θα δω χωρίς εγώ να ταραχτώ σύσσωμη την κλίκα να συντάσσεται με το συμφέρον μου προσφέροντάς μου προστασία έναντι και εναντίον όλων. Για να τελειώνουμε, αυτός είναι ο μόνος δρόμος ο αληθινός ο υπεράνω τιμωρίας, για να κάνω ό,τι μα ό,τι μου γουστάρει. Να γίνω επικριτής των πράξεων των άλλων, να κατακρίνω τους πάντες και να εξαίρω μόνο τον εαυτό μου. Να μη δείχνω ίχνος ευσπλαχνίας για κανέναν και ποτέ, έστω και μία φορά να με έχει θίξει, έστω και στο ελάχιστο, εγώ να τον φθονώ νυν και αεί με μίσος άσπονδο, γλυκό. Να παριστάνω τον υπέρμαχο των επιταγών του Ουρανού και με το πρόσχημα αυτό το βολικό, να πολεμάω τους εχθρούς μου, να τους κατηγορώ για ασέβεια, να υποκινώ θεόπληκτους κατήγορους που χωρίς λόγους προσωπικούς θα κραυγάζουν δημόσια εναντίον τους, θα τους συκοφαντούν, θα τους προπηλακίζουν αυθαίρετα κατά την κρίση τους. Έτσι πρέπει κανείς να εκμεταλλεύεται τις αδυναμίες των ανθρώπων και σαν σοφό μυαλό να ακολουθεί τις αμαρτίες της εποχής του.

ΣΓΚΑΝΑΡΕΛ

Ω Ουρανέ, τι ακούω; Μόνο να γίνεται υποκριτής σας έλειπε για να ολοκληρωθείτε από κάθε άποψη και να ’σαστε η πεμπτουσία της φρίκης. Κύριε, αυτό το τελευταίο με κάνει έξω φρενών και δεν μπορώ να μη μιλήσω. Κάντε ό,τι θέλετε, δείρτε με, τσακίστε με στο ξύλο, σκοτώστε με αν θέλετε, εγώ πρέπει να ξαλαφρώσω την καρδιά μου και σαν υπηρέτης πιστός να σας πω αυτά που πρέπει. Να ξέρετε, κύριε, πολλές φορές πάει η στάμνα για νερό μια φορά σπάει και όπως πολύ ωραία το λέει και ένας συγγραφέας που μου διαφεύγει, ο άνθρωπος σ’ αυτόν τον κόσμο είναι σαν το πουλί στο κλαρί, το κλαρί είναι ενωμένο με το δέντρο, όποιος είναι ενωμένος με το δέντρο ακολουθεί καλές αρχές, οι καλές αρχές αξίζουν πιο πολύ απ’ τα ωραία λόγια τα ωραία λόγια βρίσκονται στην αυλή, στην αυλή είναι οι αυλικοί, οι αυλικοί ακολουθούν τη μόδα η μόδα βγαίνει από την ιδιοτροπία, η ιδιοτροπία είναι μια ιδιότητα της ψυχής, η ψυχή είναι αυτό που μας δίνει τη ζωή, η ζωή τελειώνει με το θάνατο, ο θάνατος μας κάνει να σκεφτόμαστε τον Ουρανό, ο Ουρανός είναι πάνω από τη γη, η γη δεν είναι η θάλασσα, η θάλασσα πιάνει φουρτούνες, οι φουρτούνες ταλαιπωρούν τα πλοία, τα πλοία θέλουν καλό καπετάνιο, ο καλός καπετάνιος έχει φρόνηση, η φρόνηση δεν υπάρχει στους νέους, οι νέοι οφείλουν υπακοή στους γέρους, οι γέροι αγαπούν τα πλούτη, τα πλούτη κάνουν τους πλούσιους, οι πλούσιοι δεν είναι φτωχοί, οι φτωχοί έχουν ανάγκη, η ανάγκη δεν γνωρίζει νόμο, όποιος δεν γνωρίζει νόμο ζει σαν το κτήνος και άρα εσείς θα καταδικαστείτε στην Κόλαση με τους διαβόλους.

Μολιέρος, Δον Ζουάν ή Ο Πέτρινος Δείπνος, μτφρ. Κοσμάς Φουντούκης, εκδ. Νεφέλη

ΤΑ ΤΕΣΣΕΡΑ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙΑ, τραγουδώντας.

Δὲν θὰ πᾶμε πιὰ στὸ δάσος,
κόπηκαν οἱ δάφνες,
ἡ πανέμορφη τούτη
νὰ τὶς μαζέψει θὰ πάει.
Ἄς μποῦμε στὸ χορό,
νά πῶς χορεύουν,
χορέψτε, τραγουδεῖστε,
φιλεῖστε ὅποιον θέλετε.

ΠΡΩΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ

Ἄς ἀνοίξουμε μὲ τὰ νύχια μας ὅλα τὰ τριαντάφυλλα καὶ ἄς κάνουμε νὰ ματώσουν οἱ εὐωδιές των στὶς πύρινες ρυτίδες τῶν παιχνιδιῶν μας καὶ τῶν κίτρινων, γαλάζιων καὶ πορφυρῶν μπροστελλῶν μας. Ἄς παίξουμε κάνοντας ἡ μιὰ τὴν ἄλλη νὰ πονάει καὶ ἄς φιληθοῦμε μανιασμένα βγάζοντας φριχτὲς φωνές.

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ

Μαμά, μαμά, ἔλα νὰ δεῖς τὴν Ὑβέττα νὰ λεηλατεῖ τὸν κῆπο καὶ νὰ βάζει φωτια στὶς πεταλοῦδες, μαμά, μαμά!

ΤΡΙΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ

Κανονίστε τα ὅπως θέλετε γιὰ ν’ ἀνάψετε τὶς φλόγες τῶν κοκορόπτερων τῶν κεριῶν γύρω ἀπὸ τὰ κρεμασμένα σπάραγνα στὰ κλαριὰ τῆς κερασιᾶς. Προσέχετε, σᾶς λέγω, τὰ βγαλμένα πτερὰ τῶν πουλιῶν ποὺ ψόφησαν στὰ κλουβιά, κελαϊδώντας καθὼς γοργοφτερούγιζαν πάνω στὰ κυματοΰφαντα ὑφάσματα τῶν μανικιῶν τοῦ πτυχωτοῦ φορέματος τοῦ οὐρανοῦ ποὺ ἔπεσε ἀπὸ τόσο ψηλὰ μέσ’ ἀπ’ τὸ μπλάβο.

ΠΡΩΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ, τραγουδώντας.

Δὲν θὰ πᾶμε πιὰ στὸ δάσος,
κόπηκαν οἱ δάφνες,
ἡ πανέμορφη τούτη . . .

(Φωνάζει:) Νά ’την, νά, νά ἡ γάτα ποὺ ἅρπαξε στὸ στόμα της ἕνα ἀπ’ τὰ πουλιὰ καὶ τὸ πνίγει μὲ τὰ μεγάλα δάκτυλά της καὶ τὸ παίρνει μαζί της πίσω ἀπὸ τὸ σύννεφο λεμόνι κλεμμένο ἀπὸ τὸ λυωμένο βούτηρο τῆς πλευρᾶς τοῦ πεσμένου χάμω ἀπὸ τὸν σταχτοσκέπαστο ἥλιο τοίχο.

ΤΡΙΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ

Μά τί κουτὴ ποὺ εἶναι !

ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ

Κανονίστε τα ὅλες σας μὲ τὰ λουλούδια. Τὸ νῆμα τοῦ πλεξίματος σέρνει σὲ ὅλον τὸν κῆπο τὰ πόδια του καὶ κρεμᾶ σὲ κάθε κλαρὶ τὸ κομπολόι τῶν βλεμμάτων του καὶ τὶς γεμάτες ἀπὸ κρασί κοῦπες μέσα στὸ κρύσταλλο τῶν ἐκκλησιαστικῶν ὀργάνων ποὺ ἀκούει κανεὶς νὰ χτυποῦν μὲ κοντεμένα μπράτσα στὸ μπαμπάκι τοῦ κρυμμένου οὐρανοῦ πίσω ἀπὸ τὰ μεγάλα φύλλα τοῦ ραβεντιοῦ.

ΠΡΩΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ

Βολέψτε τα, βολέψτε τα μὲ τὴν ζωή. Ἐγὼ περιτυλίγω τὴν κιμωλία τῶν πόθων μου μὲ τὸ ξεσχισμένο πανωφόρι μου, τὸ γεμάτο λεκέδες ἀπὸ μαῦρο μελάνι ποὺ ρέει ἀνοιχτόστηθο ἀπὸ χέρια τυφλὰ ποὺ ψάχνουν τὸ στόμα τῆς πληγῆς.

Πάμπλο Πικάσο, Τα Τέσσερα Κοριτσάκια: Θεατρικό Έργο σε Έξι Πράξεις, μτφρ. Ανδρέας Εμπειρίκος, εκδ. Άγρα

'Η ΚΟΡΗ
στὸν φίλο
Εἲμαστε μέσα σὲ ἕναν ἔρωτα
Σύντομη παύση
Ἀλλὰ ποτὲ δὲν θὰ μποροῦσα νὰ ζήσω ἕναν ἔρωτα
Δὲ γίνεται
Ὁ νέος ἄντρας μπαίνει, κοιτάζει τὴ νέα γυναίκα ποὺ γυρίζει πρὸς τὴν ἄλλη κατεύθυνση

Ο ΦΙΛΟΣ
Γίνεται
Ὅλα γίνονται

Η ΚΟΡΗ
Δὲ γίνεται
Δὲν τολμῶ
δὲν τὰ καταφέρνω
Δὲν εἶμαι ἔτσι
Σύντομη παύση
Ἀλλὰ εἶναι ὡραῖο νὰ ἀκουμπάει κανεὶς πάνω σου
ὅταν δὲν τὸ ἀντιλαμβάνεσαι
ὅταν ἁπλῶς εἶσαι ξαπλωμένος ἐκεῖ
πολὺ μακριὰ
κι ὅταν εἶσαι ὅποιος καὶ νὰ ’σαι
τότε εἶσαι καλὸς
καὶ γαλήνιος
ὅταν εἶσαι σὰ μιὰ θάλασσα
ποὺ μπορεῖ νὰ φανταστεῖ κανεὶς
ὅτι κοιτάζει
τότε εἶσαι καλὸς
ὅταν εἶσαι μακριὰ
σύντομη παύση
καὶ ὅμως πολὺ κοντά

Ο ΦΙΛΟΣ
Ἴσως καὶ νὰ μοῦ λείπεις

*

'Η ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΗ ΓΥΝΑΙΚΑ
Περπατοῦσε στὶς ἀποβάθρες
μὲς στὴ βροχὴ καὶ στὸν ἀέρα
μέσα στὸ σκοτάδι
μέσα στὸ μαῦρο τὸ σκοτάδι

Η ΚΟΡΗ
Βλέπω
σύντομη παύση
ὅλα νὰ γίνονται γαλήνια
Καὶ τίποτα δὲ διακρίνεται τόσο
ὅσο ὁ πόνος
Καὶ βροχὴ μὲς στὰ μαλλιά του

Η ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΗ ΓΥΝΑΙΚΑ
Περπατοῦσε στὶς ἀποβάθρες
μὲς στὸ σκοτάδι
μοναχὴ
μέσα στὴ νύχτα

Η ΚΟΡΗ
Κι ἐκεῖ κάτω μακριὰ
ἔρχεται προχωρώντας πρὸς τὰ μένα
μέσα στὸ δικό του φῶς
Μακριὰ παύση. Αὐτὴ κι ὁ φίλος ἀπομακρύνονται ὁ ἕνας ἀπὸ τὸν ἄλλον
Κι ἐκεῖ μέσα
μὲς στὸν ἀπέραντο φωτεινὸ ὕπνο
μὲς στὸ σκοτάδι ἐκεῖ
μὲς στὸ φωτεινὸ σκοτάδι ἐκεῖ
θὰ βροῦμε
σύντομη παύση
θὰ βροῦμε

σύντομη παύση
θὰ βροῦμε τὸν πόθο
τὸν πόθο τοῦ μεγάλου ὕπνου

Η ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΗ ΓΥΝΑΙΚΑ
Περπατοῦσε ἐκεῖ τὴ νύχτα
στὶς ἀποβάθρες
μὲς στὸ σκοτάδι
μέσα στὸν ἄνεμο
περπατοῦσε ἐκεῖ μονάχη της
μέσα στὴ βροχή

Γιον Φόσε, 'Παραλλαγές Θανάτου', Τρία Έργα: Παραλλαγές θανάτου. Κάποιος θα ’ρθει. Κοιμήσου γλυκό μου παιδάκι, μτφρ. Κατερίνα Σαρροπούλου, εκδ. Άγρα

* * *

'Δὲν εἶναι τὸ περιεχόμενο αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο μιλάει ἡ τέχνη καὶ τὸ ὁποῖο προσδιορίζει μὲ ἀποφασιστικὸ τρόπο τὴν ποιότητα ἑνὸς ἔργου τέχνης. Εἶναι κάτι ἄλλο ποὺ τὸ ὀνομάζουμε μὲ τὸν γενικὸ ὅρο μορφή· καὶ ἡ μορφὴ εἶναι σημαντική. Ὅμως, τελικὰ κατάλαβα ὅτι ἡ μορφὴ δὲν εἶναι πιὸ σημαντικὴ ἀπὸ τὸ περιεχόμενο.

Ἴσως μορφὴ καὶ περιεχόμενο, σ’ ἕνα ἀληθινὸ ἔργο τέχνης νὰ εἶναι τόσο στενὰ δεμένα ποὺ νὰ εἶναι ἀδύνατο νὰ τὰ ξεχωρίσουμε : τὸ περιεχόμενο εἶναι ἡ μορφή, ἡ μορφὴ τὸ περιεχόμενο.

Περισσότερο ἀπὸ τὸ περιεχόμενο καὶ ἀπὸ τὴν ἰδανικὴ γι’ αὐτὸ μορφή, ὑπάρχει κάτι ἄλλο ποὺ παίζει ἀποφασιστικὸ ρόλο στὴν ποιότητα τοῦ ἔργου τέχνης.

Τί εἶναι αὐτὸ τὸ « ἄλλο » ;

Ίσως νὰ πρόκειται γι’ αὐτὴ τὴ φωνὴ ποὺ μποροῦμε πάντα νὰ διακρίνουμε σὲ κάθε ἀληθινὸ ἔργο τέχνης.'

Γιόν Φόσε, 'Jon Fosse: Προσωπικά Σχόλια', από το επίμετρο της έκδοσης