προγραφές

'Τη δεκαετία του 1970 και τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1980 η θεωρία χορδών παρέπαιε στα πρόθυρα της λήθης. Δεν φαινόταν να ανταποκρίνεται στον αρχικό της στόχο, που ήταν η περιγραφή των πυρηνικών δυνάμεων. Και ενώ εμπεριείχε την κβαντική μηχανική, φαινόταν πιθανό να πάσχει από μια δυσδιάκριτη εσωτερική ασυνέπεια, γνωστή στους φυσικούς ως ανωμαλία. Ένα παράδειγμα ανωμαλίας θα ήταν το εξής: αν υπήρχαν σωματίδια όμοια με τα νετρίνα, αλλά ηλεκτρικά φορτισμένα, τότε ορισμένα βαρυτικά πεδία θα μπορούσαν αυθόρμητα να δημιουργήσουν ηλεκτρικό φορτίο. Αυτό είναι κακό για μια θεωρία, διότι η κβαντική μηχανική απαιτεί να διατηρείται στον κόσμο ένα αυστηρό ισοζύγιο ανάμεσα στα αρνητικά φορτία, όπως τα ηλεκτρόνια, και τα θετικά φορτία, όπως τα πρωτόνια. Ήταν λοιπόν μεγάλη ανακούφιση όταν το 1984 αποδείχτηκε ότι η θεωρία χορδών δεν έχει ανωμαλίες. Άρχισε τότε να θεωρείται ως μια βιώσιμη υποψήφια θεωρία για την περιγραφή του σύμπαντος.
Από αυτό το καταρχήν τεχνικό αποτέλεσμα ξεκίνησε η «πρώτη επανάσταση των υπερχορδών»: μια περίοδος ξέφρενης ερευνητικής δραστηριότητας και δραματικών προόδων, που ωστόσο δεν πέτυχε το δηλωμένο στόχο της, να παραγάγει μια θεωρία των πάντων. Ήμουν τότε παιδί και ζούσα κοντά στο Κέντρο για τη Φυσική του Άσπεν, ένα θερμοκήπιο εκείνης της δραστηριότητας. Θυμάμαι ότι γινόταν συζήτηση για το αν η θεωρία υπερχορδών θα μπορούσε να ελεγχθεί στον Υπεραγώγιμο Υπερεπιταχυντή Συγκρουόμενων Δεσμών και ότι αναρωτιόμουν τι το εξαιρετικό σήμαιναν όλα αυτά τα «υπέρ». Λοιπόν, οι υπερχορδές είναι χορδές που έχουν την ειδική ιδιότητα της υπερσυμμετρίας. Και τι είναι άραγε αυτή η υπερσυμμετρία; [...] Πρώτον: η υπερσυμμετρία συσχετίζει σωματίδια που έχουν διαφορετικό σπιν. Το σπιν ενός σωματιδίου μοιάζει με το στροβιλισμό μιας σβούρας, αλλά, σε αντίθεση με τη σβούρα, το σωματίδιο έχει σταθερό στροβιλισμό που ούτε εξασθενεί ούτε ενισχύεται. Δεύτερον: από τις θεωρίες χορδών, οι υπερσυμμετρικές είναι εκείνες που έχουν κατανοηθεί καλύτερα. Ενώ οι μη υπερσυμμετρικές θεωρίες χορδών απαιτούν 26 διαστάσεις, οι υπερσυμμετρικές απαιτούν μόνο δέκα. Φυσικά, πρέπει κανείς να παραδεχτεί ότι ακόμα και από τις δέκα διαστάσεις οι έξι περισσεύουν, αφού αντιλαμβανόμαστε μόνο τις τρεις του χώρου και τη μία του χρόνου. Ένα μέρος της προσπάθειας να μετατραπεί η θεωρία χορδών σε θεωρία του πραγματικού κόσμου έγκειται στο να απαλλαγούμε με κάποιο τρόπο από αυτές τις επιπλέον διαστάσεις ή να τους βρούμε κάποιο χρήσιμο ρόλο.
Στο υπόλοιπο της δεκαετίας του 1980 οι θεωρητικοί των χορδών έκαναν παθιασμένο αγώνα δρόμου για να ανακαλύψουν τη θεωρία των πάντων. Αλλά δεν είχαν επαρκή γνώση της θεωρίας χορδών. Όπως γνωρίζουμε σήμερα, οι χορδές δεν τα εξηγούν όλα. Η θεωρία απαιτεί την ύπαρξη βρανών: αντικειμένων που εκτείνονται σε περισσότερες από μία διαστάσεις. Η απλούστερη βράνη είναι η μεμβράνη (ή 2-βράνη): όπως η επιφάνεια ενός τυμπάνου, μια μεμβράνη εκτείνεται σε δύο χωρικές διαστάσεις. Είναι μια επιφάνεια που μπορεί να πάλλεται με εγκάρσιες ταλαντώσεις. Υπάρχουν επίσης οι 3-βράνες, που μπορούν να «γεμίσουν» τις τρεις διαστάσεις του χώρου της εμπειρίας μας και ταλαντώνονται στις πρόσθετες χωρικές διαστάσεις που απαιτεί η θεωρία χορδών. Μπορεί επίσης να υπάρχουν 4-βράνες, 5-βράνες κ.ο.κ. έως και 9-βράνες. Όλα αυτά αρχίζουν να μοιάζουν υπερβολικά πολύπλοκα, αλλά υπάρχουν σοβαροί λόγοι που μας πείθουν ότι χωρίς όλες αυτές τις βράνες είναι αδύνατο να διατυπωθεί μια συνεπής θεωρία χορδών. Μερικοί από τους λόγους αυτούς έχουν να κάνουν με τους «δυϊσμούς χορδών». Ένας δυϊσμός είναι η σχέση που συνδέει δύο φαινομενικά διαφορετικά αντικείμενα ή δύο φαινομενικά διαφορετικές περιγραφές. Ένα απλοϊκό παράδειγμα είναι η επιφάνεια μιας σκακιέρας. Η μια περιγραφή ή άποψη είναι ότι πρόκειται για μια λευκή επιφάνεια με μαύρα τετράγωνα. Η άλλη είναι ότι πρόκειται για μια μαύρη επιφάνεια με λευκά τετράγωνα. Και οι δύο απόψεις (κατάλληλα βελτιωμένες ως προς την ακρίβεια) δίνουν μια ικανοποιητική περιγραφή της επιφάνειας της σκακιέρας. Είναι διαφορετικές, αλλά σχετίζονται: ανταλλάσσοντας το λευκό και το μαύρο, η κάθε περιγραφή μετατρέπεται στην άλλη.
Το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1990 συνέβη η δεύτερη επανάσταση των υπερχορδών, που βασίστηκε στην αναδυόμενη κατανόηση των δυϊσμών των χορδών και του ρόλου των βρανών. Έγιναν ξανά προσπάθειες να αξιοποιηθεί αυτή η νέα κατανόηση σε ένα θεωρητικό πλαίσιο που θα διέθετε τα χαρακτηριστικά μιας θεωρίας των πάντων. Λέγοντας εδώ «των πάντων», εννοούμε όλες τις πτυχές της θεμελιώδους φυσικής που κατανοούμε και έχουμε ελέγξει πειραματικά. Η βαρύτητα είναι μέρος της θεμελιώδους φυσικής, καθώς και ο ηλεκτρομαγνητισμός και οι πυρηνικές δυνάμεις. Επίσης τα διάφορα σωματίδια, όπως τα ηλεκτρόνια, τα πρωτόνια και τα νετρόνια, από τα οποία συντίθενται όλα τα άτομα. Ενώ έχουν επινοηθεί θεωρίες χορδών που αναπαράγουν σε γενικές γραμμές όσα γνωρίζουμε, παραμένουν κάποιες επίμονες δυσκολίες στο δρόμο προς μια πλήρως βιώσιμη θεωρία. Ταυτόχρονα, όσο περισσότερα μαθαίνουμε για τη θεωρία χορδών, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε πόσα αγνοούμε. Φαίνεται λοιπόν σαν να χρειάζεται μια τρίτη επανάσταση των υπερχορδών. Κάτι τέτοιο όμως δεν έχει συμβεί ακόμα. Αντ’ αυτού, οι θεωρητικοί των χορδών προσπαθούν, με βάση το υπάρχον επίπεδο κατανόησης, να διατυπώσουν επιμέρους προτάσεις για το τι θα μπορούσε να αποφανθεί η θεωρία χορδών τόσο για τα τρέχοντα πειράματα όσο και για τα αμέσως επόμενα. Οι πιο εντατικές προσπάθειες στην κατεύθυνση αυτή επιδιώκουν να συνδέσουν τη θεωρία χορδών με τις συγκρούσεις μεταξύ πρωτονίων ή μεταξύ βαρέων ιόντων σε υψηλές ενέργειες. Οι συνδέσεις στις οποίες ελπίζουμε είναι πιθανό να βασίζονται στις ιδέες της υπερσυμμετρίας ή των επιπλέον διαστάσεων ή των οριζόντων μελανών οπών, ή ίσως σε όλες αυτές ταυτόχρονα.'

Στίβεν Σ. Γκάμπσερ, Το Μικρό Βιβλίο της Θεωρίας Χορδών, μτφρ. Πέτρος Δήτσας, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Πριν κάποια χρόνια, είχα γράψει σε μια ιδιωτική ψυχιατρική κλινική, (όχι για να σοκάρω, αλλά για να περάσω πιο ευχάριστα την απραξία με κανένα hipnocedon) και αυτό γιατί έπληττα, ότι «Ο θεός είναι ο πολυέλαιος και ο Χριστός είναι το λαμπατέρ». Το έκανα ασυνείδητα. . . Μόνο σε κυριλέ εκκλησίες υπάρχουν πολυέλαιοι, και αυτές παλιές, και οι πολυέλαιοι με χοντρό κρύσταλλο που κάνει ανταύγειες. Στις νεοαναγειρόμενες εκκλησίες δεν ξέρω, δεν έχω πάει. Τα λαμπατέρ τα χρησιμοποιούν στα σαλόνια και εγώ στο τελευταίο σαλόνι που πήγα είναι το σαλόνι – χώρος υποδοχής – ενός ψυχίατρου. Λαμπατέρ υπήρχε αλλά δεν ήταν αναμμένο. Άρα εκεί Χριστός δεν υπάρχει, όπως δεν υπήρχε για χρόνια ηλεκτρικό στην Λέρο. Οι εκκλησίες πρέπει να κατεδαφιστούν και στην θέση τους να χτιστούν αραβικού ρυθμού οπιοποτεία με πολυελαίους που να έχουν αντί για λάμπες θέσεις για κεράκια – ύστατη απεικόνιση της ευλάβειας, άχρηστα οπιοποτεία όσο και οι εκκλησίες και τα σαλόνια ψυχίατρων με λαμπατέρ που δεν λειτουργούν. Στο δωμάτιο που είναι το γραφειόσπιτό μου, δεν παίζει ούτε θεός – ούτε Χριστός, γιατί δεν έχω ούτε πολυέλαιο – ούτε λαμπατέρ, έχω μόνο σποτάκια και αυτά με οικονομικές λάμπες που αχνοφέγγουν. Άρα δεν θα πρέπει το γραφειόσπιτό μου, ένα δωμάτιο όλο και όλο με τζάκι, αλλά χωρίς τουαλέτα – για τσίσα και χοντρά πάω δίπλα – να γίνει οπιοποτείο, για λόγους ετερόκλητους μεταξύ τους. Στον τοίχο έχω τον μεγάλο αυνανιστή του Νταλί γιατί μου υπενθυμίζει ότι το να μαλακίζομαι είναι προτέρημα που το έχουν χάσει οι οπιομανείς γιατί δεν τους σηκώνεται. Άρα κανένας τελειωμένος δεν θα μαστουρωθεί στο γραφειόσπιτό μου, γιατί δεν έχει ούτε θεό – ούτε Χριστό, γιατί δεν έχει ούτε πολυέλαιο – ούτε λαμπατέρ, και οι οπιομανείς τους επικαλούνται, υπάρχει ο μεγάλος αυνανιστής και αυτοί έχουν τραύμα που δεν καυλώνουνε και επιπλέον το φως από τα σποτάκια δεν επαρκεί για να κάψουν ομοιόμορφα το όπιο. Στο γραφειόσπιτό μου όμως έχω πίπα οπίου όπως και ένα σελιδοδείκτη από αυθεντικό πάπυρο – δώρο μιας φίλης από ταξίδι της στην Αλεξάνδρεια, που μου το ταχυδρόμησε μαζί με μια κάρτα με φωτογραφία και τυπωμένο χειρόγραφο του Καβάφη. Ούτε τα εγχειρίδια ψυχιατρικής – ούτε ο λόγος του θεού, έχουν τυπωθεί σε πάπυρο, γιατί από το φως από τους πολυελαίους και τα λαμπατέρ, ο πάπυρος καταστρέφεται, και δεν θα υπήρχαν εκκλησίες με πολυελαίους και σαλόνια ψυχιάτρων με λαμπατέρ, άλλωστε αυτοί που είχαν πάπυρο πίστευαν στην Ρα. Επίσης, ούτε το χειρόγραφο από τα Κεριά του Καβάφη είναι χειρόγραφο – εφόσον τυπώθηκε –, ούτε η φωτογραφία του Κ. Καβάφη είναι φωτογραφία – είναι απλώς αντίγραφο φωτογραφίας – αλλά μπορείς να δεις τον Καβάφη και το γραφικό του χαρακτήρα.
Τώρα εσείς θα μου πείτε ότι όλα αυτά είναι χυδαία και τρελά, όμοια με τις καυλωτικές ακατανόητες ιστορίες που διάβασε και μαλακιζότανε ο πατέρας μου, στο λαϊκό πορνοπεριοδικό Ακούμπα με. . .

Νίκος Λέκκας, Εξ Αδοκήτω, εκδ. Καζανάκι

'Είναι απολαυστικό να διαπιστώνουμε ότι η τέχνη του λόγου συνδέεται στις απαρχές της με μια διεκδίκηση ιδιοκτησίας, σαν η γλώσσα, ως αντικείμενο ενός μετασχηματισμού, συνθήκη μιας πρακτικής, να μην οριζόταν στη βάση μιας λεπτής ιδεολογικής μεσολάβησης (όπως συνέβη σε τόσες μορφές τέχνης), αλλά στη βάση της πλέον γυμνής κοινωνικότητας, όπως επιβεβαιώνεται στη θεμελιώδη ωμότητά της, αυτή της γαιοκτησίας: αρχίσαμε –στο πλαίσιο του πολιτισμού μας– να στοχαζόμαστε πάνω στη γλώσσα προκειμένου να υπερασπίσουμε τα αγαθά μας. Ακριβώς στο πεδίο της κοινωνικής σύγκρουσης είναι που γεννήθηκε ένα πρώτο θεωρητικό σχεδίασμα του επιτηδευμένου λόγου (διαφορετικού από τον φανταστικό λόγο, τον λόγο των ποιητών: η ποίηση ήταν τότε η μόνη λογοτεχνία, ενώ η πρόζα δεν θα προβιβαζόταν σε αυτή τη θέση παρά αργότερα).'

'Η ρητορική θριαμβεύει: κυριαρχεί στην εκπαίδευση· η ρητορική ψυχορραγεί: αυστηρά περιορισμένη σε αυτό το πεδίο, περιπίπτει προοδευτικά σε βαθιά διανοητική ανυποληψία. Η ανυποληψία αυτή οφείλεται στην προαγωγή μιας νέας αξίας, της ενάργειας (γεγονότων, ιδεών, αισθημάτων), η οποία είναι αυτάρκης και δεν χρειάζεται τη γλώσσα (ή πιστεύει πως δεν τη χρειάζεται) ή τουλάχιστον διατείνεται πως δεν τη χρησιμοποιεί πια παρά μόνο ως ένα εργαλείο, ένα μέσο, μια μεσολάβηση, μια έκφραση. Από τον 16ο αιώνα και μετά, η «ενάργεια» παίρνει τρεις κατευθύνσεις: μια προσωπική ενάργεια (στον προτεσταντισμό), μια ενάργεια του ορθού λόγου (στον καρτεσιανισμό), μια ενάργεια των αισθήσεων (στον εμπειρισμό). Ακόμα κι αν εξακολουθεί να γίνεται δεκτή (στη διδασκαλία των ιησουιτών), η ρητορική δεν είναι πια σε καμία περίπτωση μια λογική, δεν συνιστά παρά ένα χρώμα, ένα στολίδι, που τελεί πάντα υπό καθεστώς στενής επιτήρησης στο όνομα του «φυσικού». Ίσως υπήρχε στον Πασκάλ κάποια αξίωση αυτού του νέου πνεύματος, μιας και σε αυτόν χρωστάμε την Αντι-ρητορική του μοντέρνου ανθρωπισμού· το αίτημα του Πασκάλ είναι μια ρητορική (μια «τέχνη της πειθούς») νοητική, ευαίσθητη, σαν από ένστικτο, στην πολυπλοκότητα των πραγμάτων (τη «λεπτότητά» τους)· η ευγλωττία δεν συνίσταται στην εφαρμογή στον λόγο ενός εξωτερικού κώδικα, αλλά στη συνειδητοποίηση της σκέψης που γεννιέται μέσα μας, κατά τρόπο ώστε να μπορούμε να αναπαράγουμε αυτή την κίνηση όταν μιλάμε στον άλλο, οδηγώντας τον έτσι στην αλήθεια σαν να την ανακάλυπτε από μόνος του· η τάξη του λόγου δεν έχει εγγενή χαρακτηριστικά (σαφήνεια ή συμμετρία)· εξαρτάται από τη φύση της σκέψης, με την οποία η γλώσσα, αν θέλει να είναι «ορθή», οφείλει να συμμορφώνεται.'

'Το πάθος παραμορφώνει το βλέμμα πάνω στα πράγματα και διαμορφώνει αναγκαστικά ειδικούς και ιδιαίτερους λόγους πάνω σε αυτά: «Αν οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν όλα τα πράγματα που παρουσιάζονται στο πνεύμα τους, απλά, τέτοια που είναι καθαυτά, όλοι θα μιλούσαν γι’ αυτά με τον ίδιο τρόπο: όλοι σχεδόν οι γεωμέτρες μιλάνε με τον ίδιο τρόπο» (Λαμύ). Η άποψη αυτή είναι ενδιαφέρουσα, γιατί αν τα σχήματα είναι τα «μορφήματα» του πάθους, μέσω των σχημάτων μπορούμε να γνωρίσουμε την κλασική ταξινόμηση των παθών, και ειδικά αυτή του ερωτικού πάθους, από τον Ρακίνα μέχρι τον Προυστ. Για παράδειγμα: το επιφώνημα αντιστοιχεί στην ξαφνική και βίαιη απάλειψη του λόγου, στη συναισθηματική αφασία· η αμφιβολία και ο ενδοιασμός, η dubitario (σύμφωνα με το όνομα του σχήματος), αντιστοιχούν στο μαρτύριο της αβεβαιότητας όσον αφορά τη συμπεριφορά (Τι να κάνω; Να πράξω έτσι ή αλλιώς;), στη δύσκολη ανάγνωση των «σημείων» που εκπέμπει ο άλλος· η έλλειψη στη λογοκρισία όλων όσοι στέκονται εμπόδια στο πάθος· η παράλειψη (το να ισχυριζόμαστε ότι δεν θα πούμε ό,τι τελικά λέμε) στην αναπαραγωγή της «σκηνής», στο πνεύμα που πληγώνει· η επανάληψη στην εμμονική αναμόχλευση των «δικαιολογιών» ή του «έχω κάθε δίκιο»· η υποτύπωση, στη σκηνή που έχουμε ακόμα εντυπωμένη στο μυαλό μας, στην εσωτερικευμένη φαντασίωση, στο νεαρό σενάριο (επιθυμία, ζήλια) κλπ. Καταλαβαίνουμε έτσι καλύτερα πώς η μεταφορά μπορεί να είναι συνάμα και φυσική και μια δεύτερη γλώσσα: είναι φυσική γιατί τα πάθη βρίσκονται στη φύση· είναι δεύτερη γιατί η ηθική απαιτεί τα ίδια αυτά πάθη, καίτοι «φυσικά», να απομακρυνθούν, να εξοβελιστούν, να τεθούν στην επικράτεια του σφάλματος και του αμαρτήματος· τουτέστιν, ένας κλασικός θεωρεί ότι τα ρητορικά σχήματα είμαι ταυτόχρονα θεμελιωμένα και ύποπτα, επειδή ακριβώς, γι’ αυτόν, η «φύση» είναι κακή.'

Ρολάν Μπαρτ, Η Αρχαία Ρητορική: Μνημονικό Βοήθημα, μτφρ. Πάνος Αγγελόπουλος, εκδ. Petites Maisons