Η σκιά
Εκείνο που οι άνθρωποι λένε ίσκιο του δώματος δεν είναι ίσκιος του σώματος, μα το σώμα της ψυχής.
Ο μελαγχολικός χώρος κατακλύζεται από σκιές, άλλοτε ενός φυσικού εμποδίου, κι άλλοτε ενός φυσικού εμποδίου, κι άλλοτε ενός αποκυήματος του νου. «Μια σκιά είναι έλλειψη φωτός. Όμως, τα αρνητικά πράγματα είναι αλλόκοτα. Οι ηθοποιοί και οι υπηρέτες καταγράφονται στο βιβλίο εξόδων του θεάτρου. Ακόμη και τα αγάλματα μετριούνται στην απογραφή. Οι σκιές δεν απαριθμούνται πουθενά». Η αβεβαιότητα της φύσης τους φέρει στο μυαλό σύγχυση και ανησυχία, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που συσκοτίζεται ο μελαγχολικός νους. Παράλληλα, η αναπόδραστη φύση τους ─κανείς άλλωστε δεν μπορεί να ξεφύγει από τη σκιά του─ προσομοιάζει στα γνωρίσματα της καταθλιπτικής συνθήκης από την οποία το υποκείμενο νιώθει πως είναι αδύνατο να απομακρυνθεί.
Η σκιαγράφηση του μελαγχολικού χώρου λαμβάνει χώρα μέσα από μνήμες, φορείς νοημάτων, χειρονομίες ατμοσφαιρικού σχεδιασμού. Η σκιερότητα συνδέεται ενίοτε με την ιεροτελεστία, την εσωτερικότητα, την ησυχία, την ακινησία, με ένα σύνολο χαρακτηριστικών τα οποία σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συνδιαλέγονται με τη μελαγχολική συνθήκη. Κατά τον Τανιζάκι (Tanizaki), «και όμως, όταν κοιτάζουμε το σκοτάδι που συγκεντρώνεται πίσω από τον σταυρό, γύρω από το βάζο λουλουδιών, κάτω από τα ράφια, αν και γνωρίζουμε πολύ καλά ότι είναι απλή σκιά, μας ξεπερνάει η αίσθηση ότι στη μικρή αυτή γωνία της ατμόσφαιρας βασιλεύει πλήρης και απόλυτη σιωπή. Ότι εδώ στο σκοτάδι κυριαρχεί αμετάβλητη ηρεμία». Η μεταχείριση της συμβατικότητας του σκιώδους είναι απαραίτητο συστατικό του μελαγχολικού σχεδιασμού.
Ειδικότερα οι σκιές στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής, είναι στοιχεία δυναμικά, με δικά τους μοτίβα και χαρακτηριστικά, ενώ προσδίδουν στο κτίσμα, όπως ο Λούις Καν (Louis Kahn) αναφέρει, την αίσθηση του μυστηρίου. Όμοια το μελαγχολικό αρχιτεκτόνημα, αποκτάει με τη χρήση της σκίασης νέες διαστάσεις στον χώρο ─οι σκιές, οι οποίες μπορεί να προκύπτουν επιπλέον από συμβολικά αντικείμενα, μνημονικές αναφορές, εμμονικές ιδέες, κ.ά., συνθέτουν εικόνες, αύρες και διαθέσεις στα υποκείμενα που το κατοικούν, χαρακτηριστικά τα οποία αλλάζουν, μετατίθενται και ολισθαίνουν διαρκώς χωρίς όμως να υφίσταται πραγματική μετακίνηση των πραγμάτων στο δωμάτιο, ή των κτηρίων στην πόλη. Το φως και η κίνησή του φέρει μια υπόσχεση πλαστικότητας. Άλλωστε η λοιπή ακινησία του κτιστού περιβάλλοντος είναι αυτή που οδηγεί στην απόλαυση μιας ακτίνας του ήλιου που μπαίνει δειλά από το παράθυρο. Έτσι και το γλίστρημα των σκιάσεων του μελαγχολικού νου, είναι ζωντανό, ακατάπαυστο και συχνά γοητευτικό, ακόμη και αν το σώμα δεν έχει μετατοπισθεί. Άλλωστε οι σκιές, υποδηλώνουν μια αρνητική παρουσία στον χώρο ─την παρουσία μιας απουσίας. Κατασκευάζουν γεγονότα εκεί που θα έπρεπε να κατοικεί το άλλο, το παρόν. Γι’ αυτό εισάγουν άλλωστε σημειολογικά και τον παράγοντα του χρόνου, αδιαχώριστο συστατικό της μελαγχολίας, άλλα και της ανεξάντλητης αναμέτρησής της με το όριο του θανάτου.
Αγγελική Μαλακασιώτη, Η Ποιητική του Μελαγχολικού Χώρου, εκδ. Ο Μωβ Σκίουρος