'Ο ιμπεριαλισμός είναι ένα ζήτημα πολιτικής ανάμεσα στα κράτη. Για να το κατανοήσουμε αυτό, χρειάζεται να διερευνήσουμε την παγκόσμια ιστορία και στους δύο άξονες, τόσο στον άξονα του κράτους, όσο και του κεφαλαίου.
Για να ξεκινήσουμε, ας εξετάσουμε τις απόψεις που αφορούν στον ιμπεριαλισμό από τη λογική της καπιταλιστικής οικονομίας. Είναι ο Βρετανός John Atkins Hobson που ασχολήθηκε πρώτος με τον ιμπεριαλισμό σε όλο του το εύρος, και ακολούθησαν ο Αυστριακός Rudolf Hilferding, ο Γερμανός Kautsky και ο Ρώσος Λένιν. Θα ήθελα να προσθέσω τον Σουζούι Κουτόκου της Ιαπωνίας, που έγραψε σχετικά με τον «ιμπεριαλισμό ως ένα τέρας του 20ού αιώνα» περίπου την ίδια περίοδο (ήταν ένας ξακουστός αναρχικός που τελικά εκτελέστηκε δια απαγχονισμού για εσχάτη προδοσία το 1911). Ο Κουτόκου εξέτασε τον ιμπεριαλισμό ως την πολιτική εδαφικής επέκτασης βασισμένης στον μιλιταρισμό. Πράγματι, η οπτική του αντανακλούσε την πραγματικότητα του ιαπωνικού ιμπεριαλισμού, όπως οι απόψεις των Hobson και των υπολοίπων, αντανακλούσε τις δικές τους αντίστοιχες καταστάσεις.
Ο Hobson εξήγησε τον ιμπεριαλισμό μέσα από την πραγματικότητα της βρετανικής καπιταλιστικής οικονομίας των αρχών του 20ού αιώνα. Στη Βρετανία το κεφάλαιο έγινε πλεονάζον και επενδύθηκε στο εξωτερικό, συνοδεύοντας τις ιμπεριαλιστικές πολιτικές. Ο Hobson πρότεινε ότι η Βρετανία θα έπρεπε να αλλάξει πολιτική, δηλαδή να αυξήσει την εγχώρια παραγωγή και καταναλωτική αντί της εξωτερικής επένδυσης και της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας. Αυτό είναι κάπως όμοιο με την κριτική στο νεοφιλελευθερισμό σήμερα. Σύμφωνα με τον Hobson ο ιμπεριαλισμός ήταν βρετανική οικονομική πολιτική, επομένως για να σταματήσει τον ιμπεριαλισμό η Βρετανία, θα έπρεπε απλώς να αλλάξει την οικονομική της πολιτική. Από την πλευρά του, ο Rudolf Hilferding εξήγησε τον ιμπεριαλισμό μέσα από την προοπτική του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, που ήταν ένα νέο φαινόμενο, δεν αναλύθηκε εκτενώς στο Κεφάλαιο του Marx. Ο Marx παρατήρησε την ιστορική σημασία να διανέμεις κεφάλαιο στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, αλλά δεν προχώρησε περισσότερο, διότι στη δεκαετία του 1860 στη Βρετανία το μετοχικό κεφάλαιο δεν έπαιζε τόσο σημαντικό ρόλο. Ο Marx πέθανε το 1883 αφήνοντας το χειρόγραφό του ατελείωτο. Ο Engels που το επιμελήθηκε αργότερα παρατήρησε τη σημασία του μετοχικού κεφαλαίου και πρόσθεσε τα δικά του σχόλιο σχετικά με τη Γερμανία και την Αμερική. Αυτό το συνέχισε ο Hilferding, που το συνέλαβε ως τη νέα φάση του καπιταλισμού.
Τώρα, ας αναλογιστούμε την άποψη του Hilferfing μέσα από την προοπτική του Marx. Στο Κεφάλαιο ο Marx διακρίνει τους τρεις τύπους της κατοχής του κεφαλαίου από τους τύπους της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Ο τύπος του εμπορικού κεφαλαίου είναι ο Χ-Ε-Χ΄ και αυτό του τοκοφόρου είναι ο Χ΄-Χ΄-Χ΄΄. Τέλος, ο τύπος του βιομηχανικού κεφαλαίου είναι Χ-Ε–-Π–-Ε΄-Χ΄. Σύμφωνα με την άποψη του Marx, το εμπορικό και το τοκοφόρο κεφάλαιο είναι οι «προκατακλυσμιαίες» μορφές του καπιταλισμού. Με φυσικό τρόπο, ξεπεράστηκαν από το νεωτερικό βιομηχανικό κεφάλαιο και απορροφήθηκαν από αυτό ως υποσυστήματά του. Για παράδειγμα, το εμπορικό κεφάλαιο εμφανίζεται ως λιανεμπόριο ή με τη μορφή εμπορικών εταιριών, ενώ το τοκοφόρο κεφάλαιο εμφανίζεται με τη μορφή τραπεζών. Στο Κεφάλαιο η ανωτερότητα του βιομηχανικού κεφαλαίου έμοιαζε ακλόνητη. Όμως αυτό δεν είναι κάτι το οριστικό. Το εμπορικό και το τοκοφόρο κεφάλαιο δεν ήταν μόνο τμήματα του βιομηχανικού κεφαλαίου, αλλά κατέληξαν να ηγεμονεύσουν πάνω του. Αυτό το φαινόμενο ήταν δυνατόν να παρατηρηθεί στη Γερμανία και την Αμερική, τη στιγμή που ο Marx έφευγε από τη ζωή. Αυτό δεν σημαίνει πως το βιομηχανικό κεφάλαιο υποχώρησε. Καθώς το βιομηχανικό κεφάλαιο στρεφόταν προς τον τομέα της βαριάς βιομηχανίας, ο οποίος απαιτούσε σημαντικό όγκο κεφαλαίου, οι ανώνυμες εταιρείες και οι μεγάλες τράπεζες έγιναν απολύτως αναγκαίες. Ο Hilferding ονόμασε αυτό το φαινόμενο «χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο». Το θεώρησε ως το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, από τότε που η παραγωγή κατέληξε να γίνει η πιο υψηλά συσσωρευμένη και κοινωνικοποιημένη. Κατά την άποψη του Hilferding, αυτό συνιστά τη βάση για την έλευση του σοσιαλισμού.
Τι συμβαίνει όμως τότε με τον ιμπεριαλισμό; Ο Hilferding είδε επίσης τον ιμπεριαλισμό ως την πολιτική έκφραση αυτού του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, αλλά δεν τον διερεύνησε λεπτομερώς. Χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του Ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, ο Λένιν εγκωμίασε την ανάλυση του Hilferding σχετικά με τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, αλλά συμπλήρωσε ένα κριτικό σχόλιο για το ότι ο Hilferding δεν είχε δει την αρνητική πλευρά, δηλαδή την «παρασιτική και παρακμιακή» φύση του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού.
Κατά την άποψή μου, η διαφορά μεταξύ του Hobson και του Hilferding συνοψίζεται στη διαφορά μεταξύ του καπιταλισμού στη Βρετανία και του καπιταλισμού στη Γερμανία και στην Αμερική. Στη Βρετανία το πλεονάζον κεφάλαιο μετετράπη σε επένδυση στο εξωτερικό και στον χρηματοπιστωτικό τομέα, αντί να ενισχύσει την εγχώρια βαριά βιομηχανία. Αυτό σημαίνει, όπως θα εξηγήσω αργότερα, ότι ο βρετανικός καπιταλισμός έχασε την ηγεμονία του στον τομέα της βιομηχανικής παραγωγής, αν και διατήρησε την ηγεμονία του στον χρηματοπιστωτικό τομέα και στον τομέα του εμπορίου. Από την άλλη πλευρά, στη Γερμανία και στην Αμερική, το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο έπαιξε σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της βαριάς βιομηχανίας και στην κοινωνικοποίηση της παραγωγής. Έτσι, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο είναι «το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού». Παράλληλα, σε αυτό που ο Λένιν επέμεινε ήταν ότι η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου αναγκαστικά οδηγεί στον λυσσαλέο ανταγωνισμό μεταξύ των καπιταλιστικών κρατών. Επομένως, ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος και η παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση αποτελούν συνέπεια των παραπάνω. Με αυτήν την έννοια ο ιμπεριαλισμός δεν είναι μόνο το ανώτατο, αλλά επίσης και το τελικό στάδιο του καπιταλισμού.
Ο Λένιν το σκέφτηκε αυτό για τον ακόλουθο λόγο: δημοσίευσε το βιβλίο, το 1916, εν μέσω του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αναμένοντας την παγκόσμια επανάσταση μετά το τέλος του -το βιβλίο του βασίστηκε σ’ ένα τέτοιο σχέδιο. Πράγματι, τον επόμενο χρόνο η επανάσταση όντως συνέβη στην Ρωσία, αν και μόνο στην Ρωσία. Εντούτοις, δεν ίσχυε πια η άποψη ότι ο ιμπεριαλισμός που συνδέεται με το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο αποτελεί το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, επειδή τα καπιταλιστικά κράτη απομακρύνθηκαν από τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, εν μέρει λόγω του φόβου της πραγματοποιούμενης σοσιαλιστικής επανάστασης. Στη δεκαετία του 1930 ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός/ιμπεριαλισμός αποκηρύχθηκε τόσο από τους φασίστες όσο και από τους κεϋνσιανούς οπαδούς του Nea Deal. Και οι δύο πλευρές ακολούθησαν την πολιτική της ρύθμισης του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού και της αναδιανομής του πλούτου προστατεύοντας την εργατική τάξη και αυξάνοντας την εγχώρια ζήτηση. Φυσικά, ήταν όσο «ιμπεριαλιστές» (επεκτατικοί) ήταν και στο παρελθόν, μία στάση που οδήγησε στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά καμία από τις παραπάνω πολιτικές ομάδες (φασίστες, κεϋνσιανοί) δεν υποστήριζε τον ιμπεριαλισμό της με υπερηφάνεια, όπως είχε συμβεί πριν από τον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Αντιθέτως, τόλμησαν να απορρίψουν τον ιμπεριαλισμό. Εξαιτίας αυτών των αλλαγών οι μαρξιστές προσπάθησαν να ορίσουν την περίοδο ως ένα νέο στάδιο του καπιταλισμού, χρησιμοποιώντας όρους όπως «φορντισμός», «καταναλωτισμός» ή «ύστερος καπιταλισμός». Με άλλα λόγια, εκείνοι οι μαρξιστές συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται την εξέλιξη του καπιταλισμού ως γραμμική. Η άποψή τους είναι πάνω-κάτω μια νέα εκδοχή της σκέψης του «ανώτατου σταδίου» ή του τελικού σταδίου του καπιταλισμού.'
Kojin Karatani, Ο νεοφιλελευθερισμός ως Ιστορικό Στάδιο, μτφρ. Νίκος Σαραφιανός, εκδ. Πλέθρον