Φύση και τέχνη, ύλη και κατεργασία. Δεν υπάρχει ωραιότητα δίχως καλλωπισμό, ούτε τελειότητα που να μην ξεπέφτει σε βαρβαρότητα αν δεν την αναδεικνύει η τέχνη: στο κακό, η τέχνη υποβοηθάει· στο καλό, δίνει τελειότητα. Συνήθως η φύση μας εγκαταλείπει ξαφνικά· προστρέχουμε στην τέχνη. Το καλύτερο φυσικό είναι ακαλλιέργητο δίχως την τέχνη· και λείπει το μισό από τις τελειότητες αν δεν τους λείπει η καλλιέργεια. Κάθε άνθρωπος δίνει την αίσθηση αγροίκου δίχως την τέχνη, και του χρειάζεται να στιλβώνει τον εαυτό του σε κάθε τάξη τελειότητας.
*
Γνώση μ’ ευθύτητα φρονήματος εξασφαλίζει γονιμότητα των επιτυχιών. Τερατώδης βιασμός υπήρξε πάντα μια ορθή νόηση να παντρεύεται στραβή θέληση. Η δόλια πρόθεση είναι δηλητήριο της τελειότητας και, με τη συμπαράσταση της γνώσης, απλώνει το κακό με περισσότερη επιτηδειότητα. Δυστυχές το τάλαντο που ξοδεύεται σε ποταπότητες! Γνώση δίχως συνείδηση, τρέλα διπλή.
*
Φαινόμενα και πραγματικότητα. Τα πράγματα δε γίνονται αποδεκτά γι’ αυτό που είναι, αλλά γι’ αυτό που φαίνονται· ελάχιστοι είναι εκείνοι που κοιτάζουν κατά μέσα και πολλοί εκείνοι που αρκούνται σε ό,τι βλέπουν έξω έξω. Δεν φτάνει να έχεις δίκιο με όψη που έχει άδικο.
*
Τέχνη ν’ αφήνεις τα πράγματα όπως πάνε, κυρίως όταν η λαϊκή οικογενειακή θάλασσα είναι για τα καλά τρικυμισμένη. Υπάρχουν σίφουνες στην επαφή με τους ανθρώπους, θύελλες συναισθημάτων: τότε είναι φρόνιμο ν’ αποτραβιέσαι στο ασφαλές λιμάνι που δημιουργείται όταν αφήνεις τα πράγματα η φύση εδώ, η διάθεση εκεί. Ο σοφός γιατρός πρέπει εξίσου να ξέρει να δίνει ένα φάρμακο, όπως και να μην το δίνει· και συχνά η τέχνη έγκειται περισσότερο στο να μην μεταχειρίζεται καταπραϋντικά. Ο τρόπος να κατασιγάζουν οι ανεμοστρόβιλοι ας είναι να τους αφήνεις να περνούν και να περιμένεις να κατασιγάσουν: η έγκαιρη υποχώρηση σήμερα θα είναι αυριανή νίκη. Μια πηγή που το νερό της λίγο ταράζεται, θολώνει· ούτε θα ηρεμήσει πάλι αν το ανακατέψουμε, αλλά αν το αφήσουμε στην ησυχία του. Δεν υπάρχει καλύτερη γιατριά στις αταξίες παρά να τις αφήσεις να περάσουν, μια κι έτσι γκρεμίζονται αυτές οι ίδιες.
*
Να κοιτάζεις προς τα μέσα. Βρίσκει κανείς τα πράγματα πολύ διαφορετικά συνήθως απ’ ό,τι του φαίνονταν· κι η άγνοια που δεν πήγε πέρα από τον φλοιό, απαλλάσσεται της απάτης, όταν εισχωρήσει στο εσωτερικό. Το Ψεύδος είναι πάντα πρώτο σε όλα: παρασύρει τους ανόητους με τις χυδαιότητες των κουτσομπολιών που περνούν από στόμα σε στόμα. Η Αλήθεια πάντα φτάνει τελευταία κι αργοπορημένη, κουτσαίνοντας και παρέα με το Χρόνο. Οι φρόνιμοι διατηρούν το άλλο μισό της δύναμης της αλήθειας, το οποίο σοφά η μητέρα φύση έδωσε δύο φορές. Η Πλάνη είναι πολύ επιπόλαιη και πάνω της σκουντουφλούν μεμιάς όσοι είναι κι αυτοί επιπόλαιοι. Η Γνώση ζει αποτραβηγμένη στο εσωτερικό της για ν’ απολαμβάνει μεγαλύτερης εκτίμησης από τους σοφούς και τους εχέφρονες.
*
Να ξεχωρίζεις αυτούς που λένε από εκείνους που κάνουν: διάκριση εξίσου θεμελιώδης με τη διαφορά ανάμεσα στο φίλο του ατόμου και στο φίλο του λειτουργήματος, που είναι πράγματα πολύ διαφορετικά. Κακό είναι, δίχως να κάνεις κακές πράξεις, να μην έχεις ωραία λόγια· χειρότερο να μην έχεις άσχημα λόγια, δίχως να κάνεις καλά έργα. Ο άνθρωπος δεν τρέφεται με λέξεις, οι οποίες είναι αέρας, ούτε ζει με κοσμιότητες, οι οποίες είναι φιλοφρονητική εξαπάτηση: το κυνήγι των πουλιών με φακό είναι το πραγματικό θάμπωμα. Οι ματαιόδοξοι πληρώνονται με αέρα. Οι λέξεις πρέπει να είναι το εχέγγυο των έργων και, υπό αυτή την έννοια, πρέπει να έχουν την αξία τους. Τα δέντρα που δίνουν καρπούς αλλά φύλλα, δεν έχουν συνήθως καρδιά. Ταιριάζει πάντως να τα γνωρίζεις όλα: τα μεν για ωφέλεια, τα δε για τη σκιά τους.
*
Ν’ αφήνεις κάθε τι στην πείνα του. Πρέπει ν’ αφήνουμε κάθε τι με τη γεύση του νέκταρ στα χείλη. Η επιθυμία είναι μέτρο της εκτίμησης. Ακόμα και την υλική δίψα είναι λεπτότητα καλογουστιάς να την ερεθίζεις, όχι όμως να την φέρνεις στον κορεσμό: αν λίγο το καλό, δύο φορές καλό. Η μείωση της δεύτερη φοράς είναι μεγάλη. Η πληρότητα στην απόλαυση είναι επικίνδυνη, γιατί προκαλεί την υποτίμηση της πιο αθάνατης τελειότητας. Μοναδικός κανόνας για ν’ αρέσεις, είναι ν’ αδράχνεις την ξαναμμένη όρεξη με την πείνα που της έμεινε. Αν πρέπει να ερεθίσεις, ας είναι μάλλον με την ανυπομονησία της επιθυμίας παρά με την πλήρωση της απόλαυσης: διπλή είναι η ικανοποίηση από μιαν επίμονη ευτυχία.
Μπαλτάσαρ Γκρασιάν, Χρησμολόγιο και Τέχνη της Φρόνησης, μτφρ. Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής, εκδ. Opera
* * *
Το φαινόμενο της ανάδειξης του ιδιωτικού έχει ιδιαίτερη ισχύ στην Ισπανία. Κορύφωσή του θα πρέπει να θεωρηθεί ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες, όπου το εγώ, ετεροχρονισμένο —επειδή έτσι θέλει— με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, εξεγείρεται και εξέρχεται του οίκου, σ’ ένα είδος εξέγερσης, αντίστασης και στάσης για τη διόρθωση του κόσμου. Από τα ανώνυμα αφηγήματα (π.χ. Λασαρίγιο δε Τόρμες) και θεατρικά έργα (π.χ. Σελεστίνα), στην επώνυμη δημιουργία —από τον Δον Ζουάν Του Τίρσο δε Μολίνα και του Λόπε δε Βέγκα— η Ισπανία παράγει ανθρώπινα πρότυπα που πράττουν το μη αναμενόμενο αλλά και το ηρωικό και υψηλόφρονο. Κοινός παρανομαστής ο ιδαλγός (hilgado), παραφθορά του hijo de alguien, !γιος κάποιου!, γιος του οποιουδήποτε, ικανός όμως ν’ αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του.
Αυτή η παραγωγή προτύπων δεν είναι άμοιρη της αντίληψης και της θέσης που η Ισπανία επιφυλάσσει στον εαυτό της. Στην περίοδο του Χρυσού Αιώνα της (1580-1680), η Ισπανία ζει τελείως διαφορετικά απ’ ό,τι το σύνολο της υπόλοιπης Ευρώπης: συγκροτημένο κράτος, απέραντη αυτοκρατορία από τον Νέο Κόσμο ως τις Φιλιππίνες, γεωγραφικός χώρος που τα Πυρηναία απομονώνουν από τους κραδασμούς της Γαλλίας, Ιταλίας, Γερμανίας, με απόλυτη επιβολή του καθολικισμού χάρη στην Ιερά Εξέταση και την Κοινωνία του Χριστού του Ιγνάσιο δε Λογιόλα (ιησουιτισμός), με κοινή γλώσσα τα καστιλιάνικα, με σαφείς και αδιάτρητες κοινωνικές διαστρωματώσεις, με διαφυγή του πλεονάσματος δύναμης και ανατροπής προς τις αποικίες της, είναι αυτάρκης και αλαζονική.
Αυτή η «ασπίδα», που προσφέρει ασφάλεια και την αίσθηση της αθανασίας του κόσμου, γίνεται ταυτόχρονα αντιληπτή και ως αγκύλωση. Είναι τόσο ισχυρή και απρόσβλητη, ώστε δεν επιδέχεται την παραμικρότερη προσαρμογή στα γεγονότα, πόσο μάλλον στα διαφαινόμενα. Η χειραγώγηση της Ιεράς Εξέτασης είναι τέτοια, ώστε ένας χρονικογράφος της εποχής προβλέπει: «…και θα έρθει οπωσδήποτε μεγάλη μείωση των γραμμάτων στην Ισπανία… γιατί “όσοι θέλουν να μιλήσουν” δεν τολμούν να μιλήσουν». Παράλληλα, η θρησκεία υπογραμμίζει: «η μελέτη ήταν υπόθεση της Ιεράς Εξέτασης». Θα πρέπει λοιπόν να θεωρήσουμε ηρωικές τις μορφές εκείνες που τολμούν να θίξουν την καθεστηκυία τάξη πραγμάτων.
Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής, από την ‘Εισαγωγή’ της έκδοσης