'ΜΕ ΡΩΤΑΣ τι οφείλεις κυρίως να αποφεύγεις. Τον όχλο. Δεν μπορείς ακόμη να τον εμπιστευθείς με ασφάλεια. Εγώ τουλάχιστον θα ομολογήσω την αδυναμία μου: ποτέ δεν επιστρέφω στο σπίτι μου με τον ηθικό χαρακτήρα που είχα όταν βγήκα απ’ αυτό· κάτι από εκείνα που είχα διευθετήσει μέσα μου ταράχτηκε και κάποιο από εκείνα τα κακά που είχα διώξει ξαναγυρίζει. Ό,τι συμβαίνει με τους αρρώστους, οι οποίοι μετά από μια μακρόχρονη αδυναμία έχουν τόσο εξαντληθεί, ώστε να μην μπορούν να βγουν στον καθαρό αέρα δίχως να αδιαθετήσουν. Το ίδιο συμβαίνει και μ’ εμάς, που οι ψυχές μας αναλαμβάνουν μετά από μακρά ασθένεια.
Η συναναστροφή με τον όχλο είναι βλαβερή: πάντα εμφανίζεται κάποιος για να μας μεταδώσει ένα ελάττωμα, να μας το εντυπώσει ή, άθελά μας, να μας το προσάψει. Πάντως, όσο μεγαλύτερο είναι το πλήθος με το οποίο αναμειγνυόμαστε, τόσο μεγαλύτερος και ο κίνδυνος. Πράγματι, τίποτε δεν είναι τόσο επιζήμιο στα χρηστά ήθη όσο η συμμετοχή στα θεάματα. Τότε, διαμέσου του ευχάριστου θεάματος, τα ελαττώματα εισχωρούν ευκολότερα μέσα μας.
Τι φαντάζεσαι ότι θέλω να πω; Επιστρέφω σπίτι μου πιο φιλάργυρος, πιο φιλόδοξος, πιο άσωτος. Στην πραγματικότητα, χειρότερος. Σκληρότερος και πιο απάνθρωπος, επειδή αναμείχθηκα με τους ανθρώπους. Παρακολούθησα τυχαία το θέαμα του μεσημεριού, περιμένοντας να δω παιχνίδια, αστεία, κάποια διασκέδαση που να ξεκουράζει τα μάτια των ανθρώπων από το ανθρώπινο αίμα. Συνέβη το αντίθετο: όλοι οι προηγούμενοι αγώνες ήταν συγκριτικά ευχάριστοι. Τώρα που εγκαταλείψαμε τα κωμικά θεάματα, ήταν καθαρές δολοφονίες. Δεν υπάρχει τίποτε να προστατεύει τους αγωνιστές: τα κορμιά τους ολόκληρα είναι εκτεθειμένα στα χτυπήματα, και κανένα χτύπημα δεν πάει χαμένο.
Οι περισσότεροι προτιμούν κάτι τέτοιο, αντί για τις συνηθισμένες μονομαχίες και τους περίφημους μονομάχους. Πώς να μην το προτιμούν; Χωρίς κράνος και χωρίς ασπίπδα που να προστατεύει από τα ξίφη. Προς τι οι τόσες προστασίες; Προς τι η τεχνική; Όλα αυτά καθυστερούν μονάχα το θάνατο. Το πρωί ρίχνουν τους ανθρώπους στα λιοντάρια και στις αρκούδες, και το μεσημέρι στους ίδιους τους θεατές! Διατάζουν τους φονιάδες να ριχτούν πάνω σε άλλους φονιάδες και φυλάνε τον νικητή για ένα επόμενο μακελειό· η έκβαση είναι ο θάνατος των αγωνιστών. Το θέαμα ολοκληρώνεται με τη φωτιά και το ατσάλι. Να τι συμβαίνει όταν αδειάσει η αρένα.
“Όμως ο τάδε έχει κλέψει και έχει σκοτώσει άνθρωπο”. Και λοιπόν; Επειδή σκότωσε, του αξίζει μια τέτοια τιμωρία; Εσύ τι αξίζεις, δυστυχισμένε, και τον κοιτάς; Σκότωσε, μαστίγωσε, κάψε! Γιατί δειλιάζεις να ορμήσεις στο ατσάλι; Γιατί δείχνεις τόση λίγη τόλμη στον φόνο; Γιατί πεθαίνεις τόσο απρόθυμα; Ας τον χτυπήσουν για να πληγωθεί, ας αλληλοχτυπηθούν πάνω στα γυμνά και απροστάτευτα στήθη τους! Τώρα είναι διάλειμμα: περιμένοντας, ας σφαχτούν μερικοί, έτσι για να περάσεις η ώρα! Δεν νιώθετε πως τα κακά παραδείγματα κάνουν κακό σ’ εκείνους που τα δίνουν! Ευχαριστήστε τους αθάνατους θεούς, που διδάσκουν να είμαστε αμείλικτοι σ’ εκείνον που δεν μπορεί να διδαχθεί.
Πρέπει να απομακρύνεται από τον όχλο εκείνος που έχει ψυχή τρυφερή και όχι ακόμη σταθερά προσανατολισμένη προς την αρετή: εύκολα παίρνει το μέρος των περισσότερων. Ακόμη και ο ηθικός χαρακτήρας ενός Σωκράτη, ενός Κάτωνα, ενός Λαίλιου, θα μπορούσε να αλλοιωθεί από τον ξένο προς τον χαρακτήρα τους πλήθος· πολύ περισσότερο η δική μας ψυχή, η οποία τώρα διαπλάσσεται, δεν είναι σε θέση να αποκρούσει την επίθεση εκείνων των ελαττωμάτων που ενσαρκώνονται σε τόσους πολλούς.
Ένα μόνο παράδειγμα ασωτίας ή φυλαργυρίας είναι ικανό να προκαλέσει μεγάλο κακό: ένας λεπτεπίλεπτος σύντροφος μειώνει τη δραστηριότητά μας και μας κάνει μαλθακούς· ένας πλούσιος γείτονας ξεσηκώνει τη ζήλια μας· ο κακόπιστος γνωστός μεταδίδει το μικρόβιό του, όσο αγνός και απλός κι αν είναι εκείνος που τον συναναστρέφεται. Τι νομίζεις ότι θα συμβεί σ’ έναν παρόμοιο χαρακτήρα, όταν δεχθεί την επίδραση των πολλών;
Κατ’ ανάγκη θα μιμηθείς ή θα μισήσεις. Όμως οφείλεις να αποφύγεις και τα δύο. Ούτε να μοιάζεις με τους κακούς, επειδή είναι πολλοί, ούτε να μισείς τους πολλούς, επειδή δεν σου μοιάζουν. Να επιστρέφεις στον εαυτό σου όσο μπορείς. Να συναναστρέφεσαι εκείνους που θα σε κάνουν καλύτερο. Να δέχεσαι εκείνους που μπορείς, εσύ, να τους κάνεις καλύτερους. Τέτοιες ενέργειες είναι αμοιβαίες και οι άνθρωποι μαθαίνουν διδάσκοντας ο ένας τον άλλο.
Η φιλοδοξία να επιδεικνύεις την ευφυΐα σου δεν πρέπει να σε οδηγεί στο κέντρο της σκηνής, για αν δίνεις διαλέξεις στο κοινό. Θα ήθελα να προσφέρεις σ’ αυτή τη μάζα ένα προϊόν που να τους αρμόζει: δεν θα βρεθεί κανείς που να μπορέσει να σε καταλάβει. Ίσως βρεθούν ένας ή δύο, αλλά και αυτοί πρέπει να διδαχθούν και να μορφωθούν για να μπορέσουν να σε καταλάβουν. “Για ποιον, λοιπόν, έμαθες όσα σου δίδαξα;”. Μη φοβηθείς ότι άδικα κόπιασες. Τα έμαθες για τον ίδιο σου τον εαυτό σου.
Αλλά για να μην έχω διδαχθεί σήμερα μόνον εγώ, θα μοιραστώ μαζί σου τρεις αξιόλογες φράσεις, οι οποίες μου φαίνονται ότι έχουν σχεδόν την ίδια σημασία. Με τη μια από αυτές τούτο το γράμμα ξεπληρώνει το χρέος απέναντί σου και τις άλλες δύο να τις δεχτείς προκαταβολικώς. Ο Δημόκριτος λέει: “Για μένα, ένας μόνον άνθρωπος αξίζει όσο όλος ο δήμος, και όλος ο δήμος όσο ένας άνθρωπος”.
Καλά μίλησε κι εκείνος (γιατί αμφιβάλλουν ποιος ήταν), ο οποίος απάντησε, όταν τον ρώτησαν προς τι η τόση επιμέλεια σε μια επιστήμη που απευθύνεται σε τόσο λίγους: “Μου αρκούν λίγοι”, είπε, “μου αρκεί ένας, μου αρκεί κανένας”. Πολύ αξιόλογη και η τρίτη φράση που ανήκει στον Επίκουρο, ο οποίος γράφει σε κάποιο οπαδό των θεωριών του: “Αυτά τα πράγματα δεν τα είπα σε πολλούς, αλλά μόνον σ’ εσένα· και αυτό, διότι είμαστε αρκετά μεγάλο ακροατήριο ο ένας για τον άλλο”.
Αυτές τις φράσεις να ενστερνισθείς, αγαπητέ Λουκίλιε, ώστε να είσαι ικανός να περιφρονείς την ευχαρίστηση των πολλών. Πολλοί σε επαινούν. Έχεις κανένα λόγο να είσαι ευχαριστημένος με τον εαυτό σου όταν είσαι από εκείνους που γίνονται κατανοητοί στον όχλο; Οι αρετές σου ας στρέφονται προς τον εσώτερό σου εαυτό.'
Σενέκας, Επιστολές στον Λουκίλιο: Μαθήματα Ζωής, μτφρ. Γιώργος Αραμπατζής, εκδ. Ελληνικά Γράμματα